Langs de architectuur van H.J. Jesse in Katwijk zh.

Architect in Katwijk

Hendrik Johannes Jesse (1860-1943) werd op 10 juli 1860 in Zaltbommel geboren, als zoon van apotheker Jan Jesse (1825-1904) en Dorothea Angenita Helena van Staveren (1829-1902). Samen met twee broers en een zus bracht hij daar zijn jeugd door.

Op zeventienjarige leeftijd, in 1877, verhuisde Jesse naar Leiden, met de wens architect te worden. Hij ging als krullenjongen in dienst bij de vooraanstaande timmerman en architect Willem Kok (1833-1910) aan de Pieterskerkgracht 16 in Leiden en volgde lessen in tekenen en beschrijvende meetkunde. Begin jaren tachtig van de negentiende eeuw werkte hij een jaar bij de Amsterdamse architect Gerlof Salm en studeerde hij in Delft aan de Polytechnische School, de voorloper van de huidige Technische Universiteit Delft. Daar volgde hij colleges bij hoogleraar bouwkunde Eugen Gugel, kunstenaar Adolf le Comte en bij Jacob van der Kloes, hoogleraar in de leer van de bouwstoffen. Zo legde hij de grondslag voor zijn latere loopbaan als vooraanstaand architect binnen de Leidse regio.

De Nieuwe Kerk

In 1883 schreef de Katwijkse kerkvoogdij een prijsvraag uit voor een ‘Nieuwe Kerk’ aan de Voorstraat in Katwijk aan Zee. De hoofdprijs bedroeg f 500,= en Jesse besloot hier met een ontwerp aan mee te doen. Hij kwam als winnaar uit de bus. Dit zou zijn eerste grote bouwproject worden. De toen drieëntwintigjarige Hendrik verzocht zijn Leidse leermeester Willem Kok, om hem hierin te begeleiden. De kruiskerk werd in de jaren 1886-1887 in neo-Hollandse renaissancestijl gebouwd en is een technisch hoogstandje. Het imposante dak rust, ondanks de grote overspanning, uitsluitend op de muren, zonder toepassing van pilaren, zodat de kerkgangers onbelemmerd zicht hebben op de preekstoel. De kerk is nog steeds een beeldbepalend monument in Katwijk aan Zee.

Ook Voorstraat 46, de woning van de Katwijkse reder Dirk Meerburg (1832-1905) en Adriana van Duijvenbode (1836-1900) is een ontwerp van Jesse en werd gebouwd in de periode april 1888-januari 1889. Vermoedelijk leerde Jesse tijdens deze opdracht zijn toekomstige vrouw kennen, Anna Adriana Meerburg (1866-1931), dochter van Dirk en Adriana. Het stel trad in 1890 in het huwelijk.

In 1912 ontwierp Jesse op nagenoeg dezelfde plaats een nieuwe woning, ditmaal voor zijn zwager, Fierman Eduard Meerburg (1859-1942) en Wilhelmina Helders (1862-1950). In dit pand is nu het Katwijks Museum gevestigd.

Jesse zou tijdens zijn werkzaam leven als architect steeds met zijn tijd meegaan en heeft daardoor in verschillende stijlen ontwerpen gemaakt. Aan het begin van zijn loopbaan, in de jaren negentig van de negentiende eeuw, ontwierp hij vooral publieke gebouwen zoals kerken, raadhuizen en scholen. Deze tekende hij in de neo-Hollandse Renaissance stijl die was geïnspireerd door vormen uit de klassieke oudheid, wat zichtbaar is in de toepassing van zuilen, frontons, pilasters en ornamenten. De neo-Hollandse Renaissance onderscheidt zich van andere neo-Renaissancestijlen door de veelvuldige toepassing van baksteen. Vanaf het einde van de negentiende eeuw versoberde Jesse zijn ontwerpen en paste hij steeds minder ornamenten toe. Een goed voorbeeld hiervan is op deze fietsroute te zien: het voormalige (tweede) Raadhuis van de gemeente Valkenburg.

Uiteindelijk zou Jesse, net als veel van zijn vakgenoten, helemaal afscheid nemen van de neo-Renaissance en overgaan op de, vanaf 1900 in zwang rakende, Art Nouveau/Jugendstil en de Rationalistische stijl. Beide richtingen namen afstand van de historiserende neo-stijlen, maar waar de Art Nouveau/Jugendstil nog aan het gevoel van de beschouwer wilde appelleren, beoogde de Rationalistische stijl vooral de functie en constructie-elementen van het gebouw zelf te tonen, zoals stenen bogen of ijzeren draagbalken. Jesse paste de Art Nouveau stijlkenmerken veelvuldig toe voor woonwinkelpanden, maar helaas niet in Katwijk. In Leiden zijn er wel mooie voorbeelden van te zien (o.a. aan de Breestraat, hoek Maarsmansteeg). In Katwijk bouwde hij meer in de Rationalistische bouwstijl, waarvan hij in de loop der jaren een geheel eigen opvatting ontwikkelde.

Vanaf het begin van de twintigste eeuw hield Jesse zich vooral bezig met de bouw van herenhuizen, villa’s en landhuizen. Maar opdrachten voor woonhuizen en arbeidershuizen zoals het ‘Rode Dorp’ (in Katwijk tegenwoordig bekend als de ‘Rooie Buurt’) ging hij ook niet uit de weg. Hierbij heeft hij veel samengewerkt met zijn vriend, aannemer Reyn Ouwehand.

In de jaren 1905-1906 liet Jesse op toenmalige Oegstgeests grondgebied naar eigen ontwerp een riante villa bouwen voor zichzelf en zijn vrouw Anna Adriana. Het was het meest markante pand uit zijn carrière, waarin hij zijn handtekening als ontwerper volledig tot uitdrukking bracht. Zelf noemde hij het gekscherend ‘de Keet’. Het is nu te vinden als Rijnsburgerweg 35 in Leiden. Hier heeft hij een groot deel van zijn verdere leven gewoond en gewerkt. Tijdens de jaren twintig en gedurende de economische crisis van de jaren dertig bleef Jesse ontwerpen en tekenen, maar werd maar weinig werk van hem uitgevoerd.

Jesse overleed in 1943 in Leiden. In de naoorlogse jaren was er weinig belangstelling voor de stijlen waarin hij had ontworpen, maar dat is inmiddels gelukkig veranderd; een goede reden tijdens deze fietsroute nader kennis te maken met deze markante architect.

Meer weten?

Wilt u meer weten over architect H.J. Jesse, ga dan naar de website www.jessestichting.nl of download onderstaande publicatie.

De in bovenstaande publicatie genoemde bron “Kerkkappen in Nederland 1800 1970” kunt u hier downloaden.

RTV Katwijk

In 2011 is door RTV Katwijk onderstaande video “Sporen van Vroeger” gemaakt over het werk van architect Jesse (duur 00:34:13). Geproduceerd door Jaap Arnoldus en gepresenteerd door Adri van Beelen, in samenwerking met Anneke Jesse (kleindochter van H.J. Jesse) en Dirk Hoek van het Katwijks Museum..

Routemap ▲